logo binnen versus buiten

Artikelen

Handelingen, de vraag 'wat wil ik nu echt, wat moet ik doen?' zijn vaak vragen op 'normen'-niveau. Normen kunnen dan ook beschreven worden in regels hoe in of uit principe te handelen. Denk aan de 'Tien Geboden' of de 'Rechten van de Mens'. Als je het innerlijk niet eens bent over je normen, over wat te doen, helpt het vaak om eens te kijken naar je achterliggende waarden. Berust het verschil in de keuzes die je maakt op verschillende waarden, dan helpt de discussie op normenniveau meestal niet om een oplossing te vinden waar je echt blij mee zult zijn. Dan betreft het een dilemma over verschillende waarden: welke waarde heeft prioriteit in dit geval? Is er een waarde die onder beide keuzes ligt? Is er een nieuwe norm te bedenken die aan die gezamenlijke waarde recht doet? Het Harvard-model biedt geen oplossing in het geval dat er geen gezamenlijke waarde kan worden gevonden. Wat dan te doen?

De filosoof Paul Ricoeur heeft ons coaches nog een ander hulpmiddel gegeven om in zo'n geval eens aan te reiken. Hij betoogde dat echt lastige ethische dilemma's het 'normen en waarden' debat overstijgen en altijd te maken hebben met de kunst om individueel gelukkig / goed te leven met en voor anderen en binnen een rechtvaardige grotere context. Daarbij horen zes basiswaarden die je kan gebruiken voor je zelfreflectie. Volgens hem zijn dit zaken die direct samenhangen met drie dingen die over de identiteit van mensen gaan:

• 1. het individu. Hierbij hoort de basiswaarde 'zelfachting' en de basisnorm 'zelfbeschikking'. Argument: "Ik kan alleen nog mezelf recht in de ogen kijken als ik zus of zo doe. Mijn gedrag moet voor mezelf passen in het verhaal dat ik aan mezelf vertel over wie ik in diepste ben: mijn identiteit als individu."

• 2. de relatie met de ander. Hierbij hoort de basiswaarde 'zorgzaamheid' en de basisnorm 'respect tonen'. Argument: "Mijn relatie met jou, de ander kan alleen in stand blijven, als ik aan jou, en jij aan mij, laat zien dat wij elkaar respecteren en zorgen dat de ander ook kan en mag bestaan. Mijn gedrag moet voor mezelf passen in het verhaal dat ik aan mezelf vertel over wie ik ben in relatie tot voor mij belangrijke anderen: mijn identiteit als sociaal wezen.

• 3. de institutionele verbindingen, het grotere geheel waarbinnen je door je rol (gender, beroep, functie, familielid) 'anonieme' relaties met elkaar hebt. Denk bijv. aan je rol als ouder ten opzichte van de school van je kind of de wettelijke rechten en plichten die het ouder zijn met zich mee brengt. De basiswaarden die hierbij horen zijn 'gelijkheid' en de basisnorm is 'rechtvaardig doen.' Argument: "De belangen van het grotere geheel stijgen boven die van mij als individu uit. In de rechtstaat zijn er al afspraken over ouderschap, en binnen dat kader moet elke oplossing vallen, anders zet ik mijzelf buiten de maatschappij: mijn identiteit in deze maatschappelijke rol is hier in het geding."

Bij jezelf als individu, als relationeel wezen en als onderdeel van de 'instituties' passen dus bepaalde basiswaarden die bij ethische dilemma's en gewetensvragen een rol spelen. Ricoeur is er van overtuigd dat deze basiswaarden en normen door hem niet willekeurig gekozen zijn, maar in elke cultuur de kern weergegeven van 'hoe mensen gelukkig kunnen leven' en een echt menswaardig bestaan kunnen leiden. Aristoteles noemde ze ook al... Zijn basiswaarden en -normen komen ook overeen met de drie basiswetten van het 'Systemisch Werk', de basis van waaruit ik als professioneel begeleider werk. In elke situatie zal een ethische oplossing daarom een afweging zijn om een goede balans te verkrijgen tussen zelfachting, aan zelfbeschikking doen, zorgzaamheid, respect tonen, gelijk(waardig)heid en rechtvaardig doen. Hoe ziet deze balans eruit bij de oplossingen A en B die je dacht te hebben?

Een andere mogelijkheid is om je dilemma te vergroten tot een tetralemma. Voeg meer mogelijkheden toe zoals de keuzes voor ‘geen van beiden’ en ‘iets anders’. Je zult zien dat dit het uiteindelijk niet moeilijker maakt, zeker als je dit tetralemma goed onderzoekt met behulp van een systemisch werkende coach (denk aan mij). Sta jij ook wel eens voor een ethisch dilemma en kom je er niet uit? Neem dan vooral contact me op.

logo binnen versus buiten

© Bureau Binnen versus Buiten || Gonnie Hoonhout 2016 / 2017 / 2018 / 2019 / 2020