Terug naar hoofdinhoud

Ruimte voor filosofie is geraakt worden, nadenken over kennis en concrete ervaring combineren

Niets is zo praktisch als een goede theorie

Op deze pgina staat een samenvatting vn het theoretische gedeelte van heh Enneagram van de Systemische Beweging, kortweg ESB® Dat is een door mij (Gonnie Hoonhout) ontwikkelde praktische filosofie. Niets is namelijk zo praktisch als een goede theorie, zoals Kurt Lewin al zei. Wat maakt deze theorie goed? Allereerst: het abstracte begrippenkader en het veronderstelde onderlinge verband tussen die begrippen onthult iets over eigenschappen van de werkelijkheid. Ten tweede: dat je aan de hand van de theorie kunt bepalen of een verband echt klopt. Ten derde: dat hij logisch en begrijpelijk is. Dus als je gaat experimenteren met deze theorie, dan moet die aanwijzingen opleveren voor effectief en voorspelbaar of herhaalbaar concreet handelen: als x is zus, dan zal y zo uitwerken. Dat soort redenering.
Mijn uitgangspunt is altijd geweest dat het ESB®  je inzicht zou moeten kunnen geven in wie je in essentie eigenlijk bent, hoe jouw contact met anderen zowel jezelf als die ander beïnvloedt en wat dan de mogelijkheden zijn voor effectief handelen binnen jullie gezamenlijke situatie. Het ESB® gaat dus over de hele mens binnen zijn context. De kern van het ESB® bestaat uit het integreren in je handelen (doen) van wat je raakt (gevoel), wat je weet (denken), en wat je wilt (willen) in samenhang met wat van waarde is binnen jezelf en in je omgeving. Doen bestaat uit hoe je dat alles dan praktisch vormgeeft naar buiten toe. Vandaar de naam van mijn vroegere coachpraktijk: Bureau Binnen versus Buiten. Filosofie die alleen theoretisch blijft, is wat mij betreft waardeloos. Hieronder lees je een korte samenvatting van wat de kern van deze filosofie ESB®inhoudt. En wordt je wijzer over de Vierde Weg.

Drie basisgedachten: moeite doen voor bewustwording in contact met elkaar, drie centra van intelligentie combineren en diep denken 

Bewustwording (punt 9) is als een sleutel van de deur van inzicht. En dat inzicht bereik je volgens mij niet alleen op je eentje, maar juist ook door en in contact met anderen. Die uitwisseling (punt 7) met anderen is een essentieel onderdeel van mijn filosofie. Een van mijn basisgedachten is namelijk dat een mens niet kan bestaan zonder de ander. En een andere belangrijke basisgedachte is dat denken alleen effectief kan zijn als je het voelen en willen er ook bij betrekt. Gevoelens ontstaan ook door gedachten. Wat je wilt komt ook door wat je denkt. De mens is namelijk een 'tri-cerebraal wezen' met instinct, emotie, en ratio zoals Georg Ivanovitch Gurdjieff, de man die het enneagram naar het westen bracht, beschreef bijna honderd jaar geleden. In deze tijd is dit door wetenschapper Daniel Siegel bevestigd. En mijn derde basisgedachte is dat echt denken inspanning vereist. Het is niet zoiets als idealiseren, luchtfietsen, fantaseren, dromen, napraten, piekeren of drogredeneren. Wat is denken wel? Dat is geen genoegen nemen met het eerste het beste wat je te binnen te schiet. Denken is diepgravend, logisch, kritisch, zorgvuldig, creatief en vernieuwend. 

Het enneagram is het fundament, de basisgedachte van deze filosofie

Het Enneagram gebruik ik om mijn filosofie uit te drukken, te beschrijven. De E binnen het ESB® geeft de essenties daarvan aan in zeven enneagrammen. Elk van die zeven enneagram bestaan uit 7 of 9 afwisselend abstracte of concrete begrippen die steeds in groepjes van drie bij elkaar horen. Die begrippen heb ik op een logische wijze dus een plek gegeven in zeven enneagramsymbolen. Want met dit symbool kun je iets heel compleet in kaart brengen. Dat symbool bestaat uit een cirkel met daarop negen punten. Die cirkel met negen punten staat in dit geval symbool voor het Zijn of de Ziel, voor een bestaand geheel, zoals een mens of een organisatie. Binnen de cirkel bevindt zich een driehoek. Die driehoek staat symbool voor 'de wet van drie', de werking van de creatieve Wil of Geest binnen dat geheel. De andere figuur binnen de cirkel, het hexagram, staat symbool voor de 'wet van zeven'. En ook voor de werking op procesniveu van de Beweging. Hierbij is beweging zowel datgene wat je beweegt, dus je motivatie, als de uitdrukking van die motivatie in letterlijke bewegingen met het lichaam. En samen zorgen deze beide wetten voor de betekenis van iets, oftewel de Functie. 

Het eerste niveau is dat van de Wil, de creatieve scheppingskracht, het geestelijke in ons. Die kracht wil van binnen naar buiten. Het enneagram van het eerste niveau bevat:

  • drie begrippen die horen bij het denken als creatieproces,
  • drie begrippen vanuit het systeemdenken en
  • drie begrippen vanuit het denken over beweging.

Deze abstracte begrippen in onderlinge samenhang vertalen naar een praktisch en zinvol handelen is het doel van mijn filosofie. Dit zijn de negen begrippen van Wil, oftewel de geest, het eerste (denk)niveau, het eerste ESB-enneagram:

  • Wil (9), Zijn (3), Functie (6) (creatieve geestelijke aspect)
  • Orde (1), Balans (4), Plek (7) (systemische aspect)
  • Energie (8) Tijd (2), Ruimte (5) (bewegingsaspect)

enneagram_esb11mei2026.001.jpeg

De termen bij punt 3, 6 en 9 werken in principe altijd tegelijkertijd harmonieus samen. De mens die zijn Zijn uit het oog verliest op punt 3, loopt echter veel kans een doener te worden die zich hopeloos gaat voelen omdat hij dan Functie en Wil verwart. De mens die geen betekenis meer kan geven, omdat hij Zijn en Wil verwart op punt 6 verliest zijn Functie uit het oog. Hij kan dan vanwege een gevoel van zinloosheid niet meer functioneren, hij wordt redeloos. En de mens die Zijn en Functie verwart en daardoor de eigen Wil vergeet op punt 9 wordt depressief en voelt zich hulpeloos.

De andere zes begrippen (142857) werk ik in deze samenvatting niet verder uit. De begrippen Wil, Functie en Zijn heb ik ontleend aan het werk van J.G. Bennett, leerling van Gurdjieff. Die van Orde, Balans en Plek uit het systemische gedachtengoed van B. Hellinger en die van Energie, Tijd en Ruimte uit die van de natuurkunde.

Binnen dit eerste niveau is er niet alleen sprake van geest (concept enneagram Wil) maar ook van ziel (systemisch Zijn) en van lichaam (beweging Functie). Hieronder staan de volgende enneagrammen van dit eerste niveau inzake de systemische ziel en het bewegende lichaam. Hierin vind je steeds drie begrippen die ook al in het eerste enneagram stonden. Die overlap is bewust. Zo zijn er in drie enneagrammen van het eerste niveau 3 x 7 = 21 begrippen te vinden.

enneagram_esb29mei2026.002.jpegenneagram_esb29mei2026.003.jpeg

Systemisch waarnemen, de ervaring, is te vinden in het hart van alles: het tweede niveau

Systemisch, de S binnen het ESB®, gaat over het gevoelsmatig waarnemen van wat er is, van de universele dynamieken en patronen binnen een groter geheel, het totale Zijn. Bij een individu gaat het hierbij om welke psychologische dynamiek je vaak als kind hebt aangeleerd en geinternaliseerd. Zulke dynamieken zijn altijd gebaseerd op reacties op gebeurtenissen, op een daarbij ervaren emotie. Een beweging van buiten naar binnen die van binnen een reactie oproept. Bijvoorbeeld de dynamiek die we noemen 'de (on)balans van geven en nemen.' Als je die eenzijdig hanteert, dan ben je een gever of juist een nemer. Geef je te weinig, dan voel je je schuldig of je schaamt je. Kun je veel geven, voel je je trots.

Maar op een dieperliggend, universeel niveau, het tweede niveau in het ESB®,  gaat het systemische over een totale en bredere samenhang, een synchroniciteit, van het persoonlijke en het universele. Synchroniciteit is iets anders dan oorzaak en gevolg. De samenhang bestaat hier uit verhoudingen zoals 'zo boven, zo beneden', en 'zoals in het klein, in het groot'. In de kern hangt alles wat bestaat, het Zijn, samen. Alles hangt ook van elkaar af, heeft invloed op elkaar, alles is onderdeel van hetzelfde grotere geheel en verbonden en gebonden aan elkaar. De begrippen van het tweede niveau op de punten 142857 in systemisch opzicht heb ik ontleend aan het werk van J.G. Bennett, leerling van Gurdjieff, die op zijn gedachtengoed voortborduurde. De begrippen op de punten 369 van het tweede niveau heb ik ontleed aan Gurdjieff, en het christendom. Deze innerlijke samenhang is volgens mij de essentie van Zijn. En dat valt samen met het systemische. Het systemische aspect van het ESB® gaat dan ook over de ziel van het bestaan, het Zijn. Een nadere uitleg over deze begrippen van het tweede niveau, zoals de termen involutie en identiteit, kun je lezen in de artikelenreeks (artikel I) die je vindt in de bovenbalk. Als ik jou was, zou ik die pas lezen als allerlaatste, want dat is echt theoretisch....Dit tweede niveau, het vierde ennegram van het ESB, gaat over integratie, een Vierde Weg. De begrippen van dit tweede gevoelsmatige niveau binnen het ESB® zijn:

  • Geloof (6), Liefde (9), Hoop (3) (ziel, hart en gevoel)
  • Involutie (2), Vrijheid (8), Identiteit (5) (lichaam, buik en willen doen)
  • Evolutie (4), Kwaliteit (1) Wisselwerking (7) (geest, hoofd en denken)

enneagram_esb29mei2026.004.jpeg

Het vierde niveau komt voort uit de eerste drie enneagrammen: integratie van de weg van de yogi, de monnik en de fakir 

Zoveel basisbegrippen zijn wellicht lastig te onthouden. Dat wordt echter een stuk eenvoudiger, als er een betekenisvolle samenhang tussen die begrippen te ontdekken valt. En die samenhang is er. Als je de basisbegrippen uit alle drie niveaus samen integreert, verschijn er een vierde niveau. Dat integreren wordt in de traditie van het enneagram ook wel 'De Vierde Weg' genoemd. Pas door die Vierde Weg te bewandelen gebruikt de mens al zijn mogelijkheden in relatie met zijn context optimaal. Die Vierde Weg houdt kort gezegd in dat een mens in het dagelijks leven drie ontwikkelingswegen bewust integreert in zijn praktische handelen. Deze opvatting komt in diverse spirituele tradities voor. Niet door je terug te trekken in een school, in een klooster of op een yogamatje, en alleen maar bezig te zijn met het ontwikkelen van jezelf, maar wel door dat te doen in relatie met anderen en in de dagelijkse praktijk van het gewone leven:

  • De van de yogi, die via het denken en kennis loopt,
  • De weg van de monnik, die via het hart en contemplatie reist, en
  • De weg van de fakir, die over de lichaamsbeheersing gaat.

Het vijfde niveau gaat over waarden.

De begrippen van het van het vijfde nivaeau heb ik ontleend aan de filosoof Paul Ricoeur. Hij heeft veel nagedacht over hoe je een goed leven zou kunnen leiden met elkaar, als individuen in een samenleving. Hij kwam uit bij een aantal waarden en normen. Waarden en normen functioneren systemisch bezien als triggers voor je acties, reacties en keuzes, want je krijgt ze mee door je ervaringen in je gezin van herkomt. Ze dragen bij aan je 'automatische piloot'. En hoe waardevol ze ook lijken, het is altijd zinvol om ze steeds in het hier en nu opnieuw te onderzoeken. Wat zijn ze dan nog waard? Hoe uit zich dat in de praktijk van je leven?  Ik heb die waarden van Ricoeur gerangschikt binnen het enneagram van Waarden: 

  • Autonomie (9), Zelfachting (4), Zelfbeschikking (5) Deze begrippen hebben betrekking op onze basisbehoefte aan autonomie, verantwoordelijkheid, controle en eigenwaarde.
  • Betrokkenheid (6), Zorgzaamheid (2), Respect (1) Deze begrippen hebben betrekking op onze basisbehoefte aan veiligheid en geborgenheid, wederzijdse afhankelijkheid en dankbaarheid daarvoor.
  • Erkenning (3), Gelijkwaardigheid (7), Rechtvaardigheid (8). En deze aan onze basisbehoefte aan competent kunnen handelen en wederzijdse waardering daarvoor krijgen.

esb5.waarden.jpeg

Bewegingspatronen zijn te vinden op het derde niveau, de praktische uitwerking met behulp van het lichaam

Bewegingspatronen, de B binnen het ESB®, zijn binnen een mens specifieke en instinctieve innerlijke reacties op impulsen van buiten, die zich dan weer uiten in gedrag in die buitenwereld. Het gaat over de zaken die je in beweging brengen. Over je motivaties. Het gaat hier om de wisselwerking van buiten naar binnen, van binnen naar buiten en zo steeds opnieuw. Ben je innerlijk gemotiveerd, ga je iets doen in die buitenwereld. Krijg je daar een reactie op. Voorbeeld: Als jij schreeuwt, wordt ik bang, dan trek ik mij terug en dan ga jij nog harder schreeuwen. Tot een van ons zegt: stop!

In de natuur vindt je deze bewegingen ook. Atomen en electronen in het klein maken dezelfde bewegingen als dieren of zonnestelsels. Als beta-meisje heb ik altijd interesse gehad in biologie en chemie, vandaar. Dus de begrippen over beweging van het lichaam komen daarvandaan. Ik vond ze later ook terug als archetypische betekenissen die worden toegeschreven binnen de astrologie aan verbanden tussen diverse planeten. Astrologie opgevat als een symbolentaal. Een concreet bewegingspatroon geeft handelen naar buiten toe aan, op grond van innerlijke processen in combinatie met de samenhang van de context.

Er zijn negen basisbewegingen, in het zesde enneagram dat over de bewegingen van het lichaam gaat, het derde niveau van het ESB® . Je vindt bewegingen trouwens ook terug in de metaforen die mensen gebruiken in hun taal. Je zegt bijvoorbeeld: 'ik heb de neiging om me kleiner te maken, ergens direct op af te gaan, me terug te trekken of aan de zijlaan te gaan wachten'. Hoe is die koppeling bij jou? En wat is de functie daarvan?  Want elke beweging, ook stilstaan, heeft een functie. De begrippen die horen bij dit derde niveau van Functie binnen het ESB® gaan ook letterlijk over uiterlijke beweging, namelijk je beweging in relatie tot de ander, binnen je omgeving. En bij levende wezens hebben deze bewegingen ook een relatie met onze instincten :

  • Omwentelen (8), Stilstaan (9), Begrenzen (1) (Zelfbehoudend instinct)
  • Aantrekken (2), Binden (3), Afstoten (4) (Seksuele instinct)
  • Samentrekken (5), Opsplitsen (6), Ontvouwen (7) (Sociale instinct)

esb6.bewegingenziel.jpeg

De begrippen staan echter niet gegroepeerd volgens die instincten. De groene groep (279) zijn de begrippen die gaan over een positieve bevestiging van een universeel Zijn. De rode groep gaat over een negatieve ontkenning van dat Zijn. En de blauwe groep bevat begrippen die gaan over groeperen, het vormen van een afgescheiden of te onderscheiden 'lichaam'  of Zijn. 

Individuele bewegingen die we kunnen kiezen als methodiek om in leven te blijven

Het zevende enneagram van mijn filosofie van het Enneagram van de Systemische Beweging gaat over individuele bewegingen:

  • vergroten (8)stilstaan (9), verkleinen (1),
  • naar boven (2), naar rechts (3), naar beneden (4),
  • naar achteren (5), naar links (6), naar voren (7).  

esb7.bewegingenlichaam.jpeg

De bekende enneagrammen van het persoonlijkheidsmodel met zijn emotionele passies en fixaties, verdedigingsmechanismen, hogere deugden en ideeën komen in mijn filosofie allen zijdelings voor. Toch zal de kenner direct verbanden ontdekken.  De goede verstaander van het persoonlijkheidsmodel ziet hier zelf ook verbanden met de begrippen van het ESB®. Ik noem hier kort per punt essenties van het persoonlijkheidsmodel:

  • punt 8: lust en wraak / ontkenning / onschuld /waarheid
  • punt 9: inertie en zelfveronachtzaming/ verdoving /juiste daadkracht / liefde
  • punt 1: boosheid en wrok/ reactieformatie / sereniteit / volmaaktheid
  • punt 2: trots en vleierij / onderdrukking / nederigheid / vrijheid en wil
  • punt 3: bedrog en ijdelheid / rolidentificatie / eerlijkheid / hoop
  • punt 4: afgunst en melancholie / introjectie / gelijkmoedigheid / originele bron
  • punt 5: gierigheid en vasthouden / isoleren / niet-hechten / alwetendheid
  • punt 6: vrees en twijfel /projectie / vertrouwen / moed en geloof
  • punt 7: onmatigheid en plannen maken / rationalisatie / soberheid / werk

Eén plus één is drie: een synthese bereiken tussen twee uitersten: ontkenning versus bevestiging

Want hoe leer je zo'n basisbegrip praktisch en zinvol toepassen in je eigen leven? Dat gaat door de 'wet van drie' toe te passen. Twee bij elkaar horende begrippen sturen je automatische piloot passief en onbewust ontkennend aan (de vernietigende of transformerende kracht). Bijvoorbeeld bij punt 9 zijn dat de begrippen Wil (niv. 1 geest) en Stilstaan (niv. 3 lichaam). De neiging is hier om te ontkennen dat eigen Wil beweegt. Wordt je dus eerst van deze twee begrippen en hun ontkennende uitwerking binnen jezelf bewust. De eerste gedachte zal iets zijn in de trant van: 'ik geef mijn eigen wil weinig aandacht, want ik sta er NIET bij stil.' of 'ik besluit vaak dat mijn wil er NIET toe doet, en dat zorgt ervoor dat ik soms stilsta'. Kies altijd een begrip met hetzelfde nummer uit het eerste niveau en dat van het derde niveau inzake beweging. Kies dan een ander begrip en een andere beweging die je vindt door lijnen te volgen waar, in dit voorbeeld, punt 9 een verbinding mee heeft. Dat zijn punt 8, 1, 3 en 6. in dit voorbeeld kies je dan bijvoorbeeld als tweede begrippenpaar respect (hoort bij 1)  en als beweging opsplitsen (hoort bij 6). Nu heb je twee paren: Wil versus Stilstaan en Respect versus Opsplitsen. Je gaat die nu bewust vertalen in een zin.

Hoe kan je het tweede paar actief of bevestigend inzetten voor het eerste paar? De oplossing zit hem dan in bewust de verzoenende kracht aanwenden, met behulp van een ik-formulering die een synthese helpt maken en je gebruikt het woord 'bewust' in je formulering van je zin. Bijvoorbeeld: "Ik sta bewust stil bij wat ik zelf wil, vanuit respect voor mijzelf" of "Door iets op te splitsen in wat ik wil, respecteer ik bewust mijn wil." Of "Mijn respect voor stilstaan wil ik bewust opsplitsen in verschillende situaties." Zo formuleer je een nieuwe positieve basisovertuiging die je meer keuzevrijheid geeft voor jezelf. Je gebruikt de Verzoenende kracht dus om ontkenning en bevestiging goed samen te laten werken. Allerlei combinaties en zinnen zijn mogelijk, net wat jou aanspreekt. Verderop beschrijf ik voorbeelden van dit proces kort voor alle negen punten.

Samenhang ervaren is samenhang begrijpen en kunnen toepassen

Helaas lukt dit proces niet helemaal door in je eentje erover na te denken, erover te lezen of er vragen over te hebben (denken). De samenhang ervaren tussen alle begrippen en hun mogelijke uitwerking is essentieel. En dat lukt vooral door in contact met anderen eigen ervaringen en overwegingen uit te wisselen, samen antwoorden te zoeken op vragen met behulp van Socratische gespreksvormen (denken), door het samen ervaren van actie in de vorm van systemische oefening of opstelling (voelen), waarbij je ook naar je lichaamsignalen en neigingen tot beweging echt luistert (willen). Dan gaan dingen beklijven en kunnen ze een plek krijgen in je eigen denkwereld, je emotionele beleving en je handelen. Dan ga je ervaren wat je kunt veranderen in jezelf, wat je hebt te accepteren en hoe je het verschil tussen beide zaken kunt weten. Daarom organiseer ik zo nu en dan ook oefen-en kringgesprekken met dit alles als gesprekskader. Maar bij gebrek aan contact met anderen is op je eentje kennis vergaren en oefenen ook een prima eerste stap.

De praktische uitwerking werking van het ESB® is voor mij aangetoond


Mijn filosofie ESB® kwam tot stand toen ik, langzaam maar zeker, een hele logische samenhang ontdekte over individuele menselijke motivatiepatronen, de vormgeving van relaties, de universele processen die voorkomen in de natuur en chemie en hoe belangrijk het is dat alles wat er is, wij mensen dus ook, onderling in balans is, een ecologische geheel blijft. Een samenhang tussen mentale, emotionele en fysieke processen. Ik kon in mijn werk als coach, trainer en mediator jarenlang in de praktijk steeds weer zien en toetsen of en hoe mensen zich herkenden in de uitwerking, betekenis en samenhang van de 48 begrippen van deze vier niveaus. En ik kon mijn coachees leren ze te gebruiken, van binnen naar buiten en vice versa. Ik hield de filosofie voor mezelf en benoemde nooit hardop de totale samenhang. Dat hij in de praktijk mensen echt iets kan brengen, heb ik met mijn coachpraktijk voor mijzelf wel aangetoond. Je kunt de effecten die het toepassen van deze filosofie heeft gehad teruglezen in 'feedback van mensen' in de bovenbalk van deze website.

Deze praktische filosofie van mij voldoet aan de vijfde wet van beweging, de wet van samentrekking. Samentrekking zorgt voor een samengebald punt, een kern vol essentie. Niet complexe zaken simpel voorstellen, maar essentiële zaken terugbrengen tot hun samenhang of complexiteit.

De vierde weg in de praktijk: Koppeling van het ESB® met het enneagrampersoonlijkheidsmodel, socratische gespreksvormen en opstellingen

Ik weet het zeker: ook als je niet alles van deze filosofie begrijpt of kunt begrijpen, iedereen kan onderdelen ervan prima leren praktisch toe te passen in het eigen leven. Dat gaat zeker gepaard met vallen en opstaan. Want een mens is nooit te oud om te leren. Waar een Wil is, is een Vierde weg.

Volgende pagina